Nhẩm nhanh ngoài chợ dựa vào ba mẹo chính: làm tròn rồi bù lại, tách số cho dễ nhân, và ước lượng trước để biết kết quả phải nằm quanh đâu. Ba ký thịt mỗi ký bốn mươi chín nghìn, bạn nhẩm năm mươi nhân ba bằng một trăm năm mươi, trừ ba nghìn, ra một trăm bốn mươi bảy nghìn, nhanh hơn gõ máy.
Chào bạn, đây là Nhà Toán Học. Tập này thực dụng hoàn toàn. Mình không dạy tính nhẩm như một môn thi, mà như một kỹ năng sống: biết người bán tính đúng không, chia tiền ăn nhóm không ai thiệt, và giúp con thấy toán có mặt ngay ở hàng rau.
Mẹo thứ nhất: làm tròn rồi bù lại
Số tròn thì dễ tính. Giá ngoài chợ hay ở dạng chín mươi chín nghìn, bốn mươi lăm nghìn, hai mươi chín nghìn. Hãy đẩy chúng lên số tròn gần nhất, tính, rồi trừ phần đã đẩy lên.
Bốn món giá chín mươi tám nghìn: nhẩm bốn trăm nghìn trừ tám nghìn, ra ba trăm chín mươi hai nghìn. Sáu bó rau mỗi bó mười chín nghìn: một trăm hai mươi trừ sáu, ra một trăm mười bốn.
Cộng một dãy số cũng vậy. Ba mươi tám cộng hai mươi chín cộng bốn mươi mốt: đẩy thành bốn mươi, ba mươi, bốn mươi, tổng một trăm mười, rồi bù lại trừ hai, trừ một, cộng một, ra một trăm lẻ tám.
Mẹo này hiệu quả vì não người giữ số tròn rất dễ, còn phần bù thì nhỏ.
Mẹo thứ hai: tách số cho phép nhân dễ thở
Nhân với năm: nhân với mười rồi chia đôi. Bảy ký gạo mỗi ký năm mươi nghìn thì khó, nhưng năm mươi là một trăm chia hai, nên bảy trăm chia hai bằng ba trăm năm mươi nghìn.
Nhân với chín: nhân với mười rồi trừ một lần. Chín ly cà phê mỗi ly hai mươi lăm nghìn: hai trăm năm mươi trừ hai mươi lăm, ra hai trăm hai mươi lăm nghìn.
Nhân với mười một một số có hai chữ số: cộng hai chữ số rồi đặt tổng vào giữa. Ba mươi hai nhân mười một: ba cộng hai bằng năm, đặt vào giữa thành ba trăm năm mươi hai. Nếu tổng lớn hơn chín thì nhớ một sang hàng trăm.
Cân lẻ cũng tách được. Một ký hai lạng thịt, mỗi ký một trăm hai mươi nghìn: một ký là một trăm hai mươi, hai lạng là một phần năm ký, tức hai mươi tư nghìn, cộng lại một trăm bốn mươi tư nghìn. Lưu ý ở miền Bắc, một lạng thường hiểu là một trăm gam.
Mẹo thứ ba: ước lượng trước khi tính
Trước khi nghe người bán đọc tổng, hãy tự ước lượng thô. Năm món khoảng năm mươi nghìn một món thì tổng phải quanh hai trăm năm mươi nghìn. Nếu người ta nói bốn trăm, chắc chắn có gì sai, có thể bấm nhầm, có thể tính trùng một món.
Ước lượng không cần đúng từng nghìn. Nó chỉ cần đúng tầm, để bắt được những lỗi lớn. Phần lớn lỗi tính tiền là lỗi lớn, như thêm một số không hay tính hai lần một món.
Kiểm tiền thối cũng dùng cách đếm lên thay vì trừ xuống. Mua hết một trăm ba mươi bảy nghìn, đưa hai trăm nghìn: đếm từ một trăm ba mươi bảy lên một trăm bốn mươi là ba nghìn, lên một trăm năm mươi là mười nghìn, lên hai trăm là năm mươi nghìn. Tổng sáu mươi ba nghìn. Người bán hàng lâu năm thường thối tiền theo đúng cách này.
Dạy con ước lượng trước khi tính là món quà lớn. Nó tạo thói quen tự kiểm, và học sinh có thói quen này ít khi mắc lỗi kết quả vô lý trong bài thi.
Chia tiền ăn chung sao cho không ai thiệt
Nhóm bạn đi ăn, hoá đơn chín trăm sáu mươi nghìn, sáu người. Chia đều: chín trăm sáu mươi chia sáu. Tách thành sáu trăm chia sáu được một trăm, ba trăm sáu mươi chia sáu được sáu mươi, mỗi người một trăm sáu mươi nghìn.
Nhưng chia đều không phải lúc nào cũng công bằng. Nếu hai người gọi thêm món riêng, cách gọn là tách ra: tổng món chung chia đều, món riêng ai gọi người đó trả.
Một cách ít cãi nhau là để một người trả trước, rồi mỗi người chuyển khoản phần mình kèm nội dung ghi rõ. Làm tròn lên cho chẵn nghìn, phần dư nhỏ coi như góp chung lần sau.
Với nhóm hay đi chung, ghi lại mỗi lần ai trả bao nhiêu trên một trang ghi chú dùng chung. Cuối tháng tính một lần, ai dư ai thiếu bù cho nhau. Đây chính là bài toán cân bằng sổ sách nhỏ, và tính một lần thì đỡ phiền hơn tính mỗi bữa.
Vì sao vẫn nên nhẩm khi điện thoại có máy tính?
Điện thoại tính đúng tuyệt đối, nhưng chỉ đúng với những gì bạn gõ vào. Gõ nhầm một số không, máy vẫn trả lời tự tin. Người biết ước lượng sẽ nhận ra ngay kết quả vô lý.
Nhẩm cũng giữ cho cảm giác về con số còn sống. Người quen nhẩm sẽ cảm thấy ngay một món giá bất thường, một hoá đơn phình to, một lời mời chào lãi suất quá đẹp.
Với trẻ con, đi chợ cùng mẹ và tự tính tiền một vài món là bài tập toán vui nhất. Các em thấy phép nhân có ích thật sự, và cảm giác được tin tưởng cầm tiền làm các em cẩn thận hơn.
Câu đố nhỏ: bạn mua bảy món, mỗi món giá chín mươi chín nghìn, đưa một tờ năm trăm nghìn và hai tờ một trăm nghìn. Người bán cần thối lại bao nhiêu. Hãy nhẩm bằng cách làm tròn rồi bù.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao tính nhẩm nhanh hơn?
Ba mẹo dùng nhiều nhất là làm tròn rồi bù lại, tách số thành những phần dễ nhân, và ước lượng trước kết quả. Luyện đều mỗi ngày vài phút khi đi chợ hay mua sắm là đủ để nhanh lên rõ rệt.
Nhân với mười một có mẹo gì?
Với số có hai chữ số, cộng hai chữ số rồi đặt tổng vào giữa. Ví dụ bốn mươi lăm nhân mười một: bốn cộng năm bằng chín, đặt vào giữa ra bốn trăm chín mươi lăm. Nếu tổng từ mười trở lên thì nhớ một sang chữ số hàng trăm.
Cách thối tiền nhanh và ít nhầm?
Đếm lên từ số tiền phải trả tới số tiền khách đưa, qua các mốc tròn. Cách này ít nhầm hơn trừ trong đầu và cũng là cách nhiều người bán hàng lâu năm vẫn dùng.
Chia tiền ăn khi mỗi người gọi khác nhau thế nào cho công bằng?
Tách hoá đơn thành phần dùng chung và phần gọi riêng. Phần chung chia đều cho mọi người, phần riêng ai gọi người đó trả, rồi cộng lại thành số tiền của từng người.
Trẻ mấy tuổi bắt đầu tập tính tiền ở chợ được?
Khi trẻ đã cộng trừ trong phạm vi một trăm, thường ở lớp một, lớp hai, có thể tập tính tiền vài món đơn giản với số tròn. Lên lớp ba, lớp bốn, các em tập dần với phép nhân và tiền thối.
